Wiek dojrzewania to wyjątkowy czas. Zakłada się, że okres wczesnej adolescencji przypada na 11-14 r.ż. Jest to czas odkrywania własnej tożsamości i odczuwania niepewności z tym związanej. To etap, w którym młody człowiek nie tylko się rozwija fizycznie, ale przede wszystkim kształtuje siebie, swoje przekonania i relacje. Zmienia się jego ciało, ale zmienia się także sposób myślenia, przeżywania emocji i postrzegania tego, co dzieje się wokół niego. W tym samym czasie intensywnie przeżywa rozwój psychoseksualny.

Czym jest rozwój psychoseksualny?

W potocznym znaczeniu „rozwój psychoseksualny” może przywodzić na myśl dojrzewanie biologiczne czy pierwszą inicjację seksualną. Oczywiście, te aspekty również są znaczące i widoczne, lecz na pierwszy plan wyłania się coś znacznie pełniejszego. Rozwój ten pozwala na dojrzenie do bycia sobą: w ciele, które się zmienia, w relacjach, które stają się znaczące i trwałe, w pytaniach, które dotąd nie miały takiego ciężaru:

Kim jestem?

Co właściwie czuję?

Czy ktoś, a jeśli tak to kto mnie pociąga?

Kim jestem jako osoba przeżywająca własną seksualność?

Czy to, co się ze mną dzieje, jest normalne?

 

Zmiany w ciele

Dla wielu nastolatków zmiany postępujące w ciele są nagłe, intensywne, i co najważniejsze – trudne do zrozumienia. To, co do tej pory było znajome, zaczyna się gwałtownie przeobrażać.

U dziewcząt proces dojrzewania zaczyna się wcześniej. Pierwszym widocznym objawem jest zazwyczaj telarche – zwiększanie się gruczołów piersiowych i samych piersi. Pojawia się też owłosienie łonowe i pachowe, wynikające z działania androgenów w ciele. Sylwetka zaczyna się zmieniać, biodra poszerzają się, a ciało nabiera bardziej zaokrąglonych kształtów ze względu na zwiększone odkładanie się tkanki tłuszczowej w okolicach ud, pośladków i piersi. W tym samym czasie następuje skok pokwitaniowy, intensywne zwiększanie się wzrostu. Kulminacyjnym momentem tego etapu dojrzewania jest menarche, pojawienie się pierwszej miesiączki. Równolegle pojawia się zwiększona aktywność gruczołów łojowych i potowych, co może prowadzić do przetłuszczania się skóry, wystąpienia trądziku i ogólnego zwiększenia potliwości.

U chłopców proces ten zachodzi nieco później, wygląda on w sposób analogiczny. Pierwszym objawem rozwoju jest powiększenie się objętości jąder. Jest ona związana z rozpoczęciem intensywnej aktywności hormonalnej układu rozrodczego. Następnie zwiększa się długość i objętość prącia. Dochodzi również do powiększenia się krtani i wydłużenia fałd głosowych, co skutkuje mutacją głosu. Chłopcy przechodzą przez skok pokwitaniowy później niż dziewczęta, choć statystycznie prowadzi on do większego wzrostu. Także pojawiają się zmiany w sylwetce. Zwiększa się masa mięśniowa, a ramiona się poszerzają. Pojawia się spermache, czyli pierwszy wytrysk, który niekoniecznie musi mieć związek z podejmowaniem aktywności seksualnej. Tak, jak u dziewcząt, pojawia się zwiększona aktywność gruczołów łojowych i potowych, owłosienie w okolicach jąder i pod pachami.

Przede wszystkim należy podkreślić, że choć zmiany te wiążą się z pewnym uporządkowanym schematem, cały ten proces może być zróżnicowany, indywidualny dla danej osoby. Zmiany często budzą niepokoje, ich znajomość może pomagać w rozumieniu dokonujących się przekształceń, tym samym zmniejszać poziom lęków i stresu. Jest to przecież naturalna część rozwoju każdego człowieka. Zmiany fizyczne, które zachodzą w tym okresie, przygotowują organizm do pełnej dojrzałości płciowej i stanowią fundament dalszego rozwoju psychoseksualnego.

 

Zmiany w emocjach i postrzeganiu

Okres adolescencji to nie tylko zmiany zachodzące w ciele, ale także w umyśle – w postrzeganiu świata i odczuwania emocji. To czas refleksji nad własnym zachowaniem, wyglądem, cechami charakteru. Pojawiają się pytania: Kim jestem? Jak postrzegają mnie inni?

Zmiany hormonalne wpływają na funkcjonowanie mózgu. W szczególności – na układ limbiczny, odpowiedzialny za reakcje emocjonalne. Uczucia stają się silniejsze, a ich kontrola jest na tym etapie jeszcze ograniczona. W związku z tym, pojawia się zmienność nastroju i impulsywność. Zdarza się, że nastolatek reaguje gwałtownie na niepowodzenia, a chwilowe emocje traktuje jako ostateczne.

Do tego pojawia się poczucie, że nastolatek jest stale obserwowany i oceniany przez otoczenie. Wysoka wrażliwość na opinie sprawia, że młody człowiek może przeżywać lęk przed odrzuceniem. W efekcie często eksperymentuje z przyjmowaniem różnych ról społecznych, zainteresowaniami, stylem ubioru, próbując znaleźć te aspekty, które najlepiej oddają jego tożsamość. Proces ten bywa burzliwy, jednak jest koniecznym etapem do zbudowania własnej, unikalnej i pełnej osobowości.

 

Rozwój tożsamości seksualnej

Rozwój tożsamości seksualnej stanowi naturalną kontynuację wcześniej wymienionych zmian emocjonalnych i fizycznych. Pojawiają się pierwsze zauroczenia, fascynacje, potrzeba bliskości i poszukiwania więzi z drugim rówieśnikiem. Nastolatki zaczynają badać, co ich przyciąga – i kto?

Rozwój orientacji seksualnej to proces, który może przebiegać różnorodnie – dla jednych klarownie, dla innych niejednoznacznie, z dużą dozą niepewności. Ważne, by pamiętać, że tożsamość seksualna nie jest czymś, co musi być twardo określone. Wręcz przeciwnie, czas ten to możliwość poznawania siebie i eksperymentowania. Młodzi mogą odczuwać pociąg do osób tej samej płci, innej płci, wszystkich płci lub do nikogo. Wszystkie te doświadczenia mieszczą się w normie rozwojowej.

Równie ważna jest tożsamość płciowa, czyli to, jak dana osoba odczuwa i określa swoją płeć, czy to w postaci przynależności do konkretnej płci czy jej braku. Nie zawsze musi się ona pokrywać z płcią przypisaną przy urodzeniu. U części nastolatków mogą pojawić się wątpliwości i pytania związane z tożsamością. To spotykany i naturalny etap, i w żaden sposób nie świadczy o buncie, a o głębokim dojrzewaniu.

W tym czasie istotne jest, by młoda osoba mogła bezpiecznie eksplorować swoją tożsamość, wyrażać się poprzez wygląd, sposób mówienia, zainteresowania czy przynależność do grupy. Społeczne normy i stereotypy dotyczące typowo „męskich” czy „kobiecych” cech mogą być źródłem presji i zagubienia, dlatego tak istotne jest wsparcie otoczenia.

 

Presja atrakcyjności i rola mediów społecznościowych

W okresie dojrzewania, gdy ciało dynamicznie się zmienia, rośnie także jego znaczenie w oczach nastolatka. Pojawia się potrzeba kontroli nad własnym wyglądem oraz pragnienie akceptacji. Współczesna kultura, zdominowana przez obrazy medialne płynące z mediów społecznościowych i utworów kultury, często narzuca nierealistyczne standardy urody: idealnie gładką cerę, szczupłą sylwetkę, perfekcyjne proporcje. Młodzi ludzie, porównując się do tych wizerunków, mogą doświadczać frustracji, niezadowolenia z ciała, a nawet zaniżonego poczucia własnej wartości.

Media społecznościowe dodatkowo wzmacniają presję, pozwalając na niemal nieustanne porównywanie się z innymi. Selfie, filtry, lajki – wszystko to może sprawiać wrażenie, że wygląd decyduje o wartości człowieka. Takie podejście może prowadzić do spadku samooceny, chronicznego niezadowolenia z wyglądu, a w skrajnych przypadkach do zaburzeń odżywiania i kompulsywnego kontrolowania masy ciała. Tymczasem ciało w okresie dojrzewania jest w ciągłym procesie – nie tylko fizycznych przemian, ale też budowania relacji z samym sobą. Z tego powodu tak ważne jest wspieranie młodzieży w rozwijaniu ciałopozytywnego podejścia. Już od najmłodszych lat należy uczyć nastolatki krytycznego myślenia wobec przekazów medialnych i wzmacniać w nich zdrowy obraz siebie – oparty nie tylko o atrakcyjność, ale o podstawowe ludzkie wartości.

O kreowaniu obrazu siebie przez nastolatków w dobie social media możecie poczytać w artykule Jagody Jokś na naszej stronie.

 

Klucz do harmonijnego rozwoju

Dojrzewanie to proces pełen zmian, pytań i poszukiwań. To czas budowania relacji z ciałem, emocjami i własną tożsamością. Dla dorosłych to moment próby: czy potrafią towarzyszyć bez narzucania, słuchać bez oceniania, wspierać bez wymuszania? Rozwój psychoseksualny nie kończy się na biologii – to proces budowania więzi z własnym „ja” i uczenia się obecności z innymi. Młodzi powinni czuć się widziani i akceptowani za to, jacy są, a nie za to, jacy „powinni” być. W atmosferze zaufania nastolatek ma szansę na rozwój, który daje siłę i pomaga we wkraczaniu w przyszłe etapy rozwojowe.

 

Autor: Nikodem Wejerowski