Mechanizmy obronne to nieświadome strategie psychiki, które chronią nas przed zalewającymi emocjami. Dzięki nim możemy utrzymać poczucie własnej wartości, zyskać chwilowe poczucie bezpieczeństwa w sytuacjach zagrożenia i radzić sobie z bolesnymi konfliktami – zarówno
wewnętrznymi, jak i tymi w relacjach. W rzeczywistości są fundamentem naszej zdolności do adaptacji.

Jak działają mechanizmy obronne?

Na co dzień rzadko zdajemy sobie sprawę z tego, że z nich korzystamy. Uruchamiają się poza świadomością, zwykle wtedy, gdy przeżywamy silny stres, lęk czy wstyd. Pomagają:

● zmniejszyć intensywność trudnych emocji,
● zachować dobre myślenie o sobie,
● chronić nas przed poczuciem przytłoczenia.

Przykłady?

● Racjonalizacja: nie dostałem_am pracy i myślę: „I tak jej nie chciałem_am”.
● Wyparcie: po rozmowie o czymś bolesnym nie pamiętam szczegółów.
● Przemieszczenie: pokłóciłem_am się z szefem, a w domu krzyczę na partnera_kę.

Brzmi znajomo?

Skąd się biorą?

Pierwsze mechanizmy obronne pojawiają się już w dzieciństwie, kiedy jesteśmy całkowicie zależni od opiekunów. Jak pisze Nancy McWilliams (2021), to, co u dorosłego nazywamy „mechanizmem obronnym”, w rozwoju dziecka stanowi naturalny sposób doświadczania świata i radzenia sobie z emocjami.

Na to, jakie mechanizmy rozwiniemy, wpływa wiele czynników:

● nasz temperament,
● doświadczenia z dzieciństwa,
● sposoby radzenia sobie obserwowane u bliskich,
● konsekwencje, jakie niosło za sobą stosowanie określonych strategii.

Zdrowe czy szkodliwe?

Badania (Cramer, 2008, za: Nancy McWiliams, 2021) pokazują, że mechanizmy obronne:

● działają poza świadomością,
● rozwijają się stopniowo,
● są normalnym elementem osobowości,
● uruchamiają się częściej w stresie,
● łagodzą przeżywanie negatywnych emocji,
● przy nadmiarze mogą jednak prowadzić do zaburzeń psychicznych.

Ich rola jest więc przede wszystkim dobroczynna. Dzięki nim przetrwanie emocjonalne staje się możliwe. Jednocześnie ich nadmiar, sztywność albo przewaga bardziej prymitywnych form obrony mogą prowadzić do problemów, a nawet zaburzeń psychicznych. Gabbard (2023) podkreśla, że nie wszystkie mechanizmy są równie korzystne. Jedne – takie jak wyparcie czy projekcja – mogą w dorosłości utrudniać relacje i pogłębiać konflikty wewnętrzne. Inne – bardziej dojrzałe, jak sublimacja czy humor – sprzyjają elastycznemu radzeniu sobie i budowaniu więzi.

Mechanizmy obronne jako twórcza adaptacja

Choć często myślimy o nich w kategoriach „unikania” czy „zniekształcania rzeczywistości”, w istocie mechanizmy obronne są twórczą adaptacją psychiki. Pojawiają się, by pomóc nam poradzić sobie z emocjami, które w danym momencie mogłyby nas przytłoczyć. Towarzyszą
nam przez całe życie, wspierając w procesie przystosowania się do zmieniających się warunków i relacji.

Autor: Maria Ciba

Źródła

Gabbard, G.O. (2023). Długoterminowa psychoterapia psychodynamiczna. Wprowadzenie.
Wydawnictwo Uniwersyetu Jagielońskiego
McWilliams, N. (2021). Diagnoza psychoanalityczna. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.