Wiele z naszych codziennych działań i zachowań wobec innych ludzi kształtują skomplikowane wzorce, które utworzyły się w naszych umysłach na przestrzeni lat. Te wzorce, znane jako schematy, wpływają na nasze relacje interpersonalne i zachowanie w różnych sytuacjach społecznych. Warto je zgłębić aby zrozumieć, jak schematy wpływają na nasze życie społeczne i jak możemy się z nimi obchodzić, aby zadbać o nasze relacje. Przyjrzyjmy się bliżej temu, co teoria schematów ma do powiedzenia w kontekście relacji.

Nieadaptacyjne schematy mogą prowadzić do problemów interpersonalnych, które można zdefiniować jako stosunkowo stałe, sztywne wzorce myślenia, w wyniku których jednostka sięga po dezadaptacyjne wzorce zachowania. Wzorce te z kolei utrudniają kontakty międzyludzkie i w końcowym rozrachunku przynoszą cierpienie.
Nieadaptacyjny schemat to przekonanie o sobie i relacji z otoczeniem, która opiera się na poczuciu nieadekwatności i bycia nie w porządku w relacji z samym sobą innymi i światem.

Powstają one w dzieciństwie na drodze reakcji na relacje z rodzicami, rodzeństwem i rówieśnikami, mogą wywodzić się z słyszanych powtarzających komunikatów typu „jesteś niegrzeczny” „zachowuj się grzecznie jak siostra”.  Schematy są ugruntowywane i wzmacniane przed próbę nadania sensu tym doświadczeniom oraz przez unikanie trudnych doświadczeń przez dziecko.
Niczym okulary założone w dzieciństwie, towarzyszą nam one potem również w dorosłym życiu. Nie tylko wskazują nam, jak powinniśmy się zachować, stanowiąc rodzaj automatycznej trasy w naszym umyśle, ale także wyznaczają nam sposób interpretacji zachowań innych – zwracamy uwagę na to, co pasuje do naszego schematu. Na przykład, gdy koleżanka dzieli się z nami informacją o swoim awansie, zamiast zauważać, ile wysiłku, czasu i energii wkładała w ten proces, skłaniamy się ku uproszczonej interpretacji zgodnej z przekonaniem, że „wszyscy inni mają łatwiej” – znowu komuś się udaje, a mi nie. Taki schemat daje krótkoterminowe poczucie ulgi i znajome uczucie niesprawiedliwości, które daje nam poczucie bezpieczeństwa.

Skontaktuj się z psychologiem – wejdź na podstronę psycholog Poznań w naszym gabinecie.

Jak stwierdzić, że schemat jest schematem?
Może Ci w tym pomóc krótka charakterystyka najważniejszych cech schematów. Schematy są:
– związane z wysoką emocjonalnością –  towarzyszą im silne uczucia – wstydu, strachu, skrzywdzenia, rozpaczy itd.
– bezwarunkowe – nie podważamy ich prawdziwości, wydają się nam oczywiste
– prorocze – dają iluzoryczne wrażenie, że potrafimy przewidzieć co stanie się w przyszłości w naszych relacjach.
– odporne na zmiany – konstelacje te są niełatwo zmienne, powtarzane i przez to wzmacniane towarzyszą nam od  najmłodszych lat.
– samonapędzające – pobudzają do reakcji behawioralnych, które będą działać zgodnie z efektem samospełniającej się przepowiedni – czyli tak, jak tego oczekujemy).

Ostatnia cecha jest równocześnie odpowiedzią na pytanie – kiedy aktywuje się schemat?
Schemat zazwyczaj aktywowany jest w stresowych sytuacjach społecznych – najlepiej w takich momentach obserwować swoje myśli i pojawiające się emocje.

Jeżeli schemat pojawia się często, powoduje w konsekwencji cierpienie i w znaczny sposób negatywnie wpływa na którąś z dziedzin naszego życia – wtedy możemy rozpatrywać jego nieadaptacyjność. Po zlokalizowaniu takiego schematu myślenia i działania można go zmodyfikować, zupełnie porzucić lub zmienić na taki, który będzie bardziej służył naszemu dobru.
Podczas aktywowania się schematu często automatycznie sięgamy po nieadaptacyjne strategie radzenia sobie – czyli takie działania, które stosujemy chcąc poradzić sobie z trudną sytuacją interpersonalną.

Przykłady wspomnianych strategii to:
– Atakowanie
– Wycofywanie – zazwyczaj stosowane w sytuacji odbieranej krytyki; może manifestować się różnorodnie, takie jak przerwanie rozmowy, zmiana tematu czy nawet opuszczenie pomieszczenia.
– Uczepianie się – postawa w relacji, w której w odpowiedzi na stres i niepewność poczucie bezpieczeństwa przenoszone jest na drugą osobę, co generuje manipulację – „bez Ciebie nie istnieję, a jeśli odejdziesz, nie poradzę sobie.”
– Obwinianie – przypisywanie drugiej osobie odpowiedzialności za zachowanie, które sami stosujemy, na przykład – dystansując się od partnera, możemy go obwiniać za brak bliskości.

Strategie te zazwyczaj kształtujemy w okresie dzieciństwa, a służą one przetrwaniu. Czasem uczymy się tych strategii, obserwując dorosłych w najbliższym otoczeniu, ale można także zdobywać je na późniejszych etapach życia. Proces uczenia się działa na podstawie prostej zasady przewidywania – jeśli jakieś podejście przyniosło skutek w jednej sytuacji, prawdopodobnie sięgniemy po ten sam sposób działania w innym przypadku. W pewnym okresie takie strategie mogą być pomocne, ale z czasem zaczynają szkodzić – stają się sztywne, a my tracimy zdolność do swobodnego i różnorodnego reagowania na rozmaite sytuacje. Nieadaptacyjnie strategie trudno zmienić – nie tylko dlatego, że są tak często używane, ale też dlatego, że są dla nas wręcz podświadome lub nawet nieuświadomione. Stanowią automatyczne myśli czy założenia, które są dla nas oczywiste, nie zastanawiamy się nad nimi lub ich nie werbalizujemy – tylko czujemy, że coś jest albo nie jest w porządku.

Jak zatem poradzić sobie z schematami, aby nie wpływały one negatywnie na nasze relacje, szczególnie te, które są dla nas najważniejsze? Jakie strategie można zatem stosować, aby schematy w codziennym zauważać, a następnie modyfikować poprzez zmiany w myśleniu jak i działaniu? Odpowiedź na te pytania znajdzie się w drugiej części artykułu, która pojawi się na blogu Pomocni. Już teraz serdecznie zapraszam do lektury.

Bibliografia:
McKay M., Fanning P., Lev A., Skeen M. (2019). Relacje na huśtawce. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne
Autorka:

Jagoda Stankowska